00. Narcisme – het hele verhaal
Geplaatst: ma 17 augustus 2026 19:37:25
Op deze informatie kunt u hier niet reageren.
Een omvangrijk probleem
Narcisme is nog relatief onbekend, terwijl de gevolgen voor slachtoffers zeer ernstig en soms langdurig zijn. Narcistisch misbruik kan grote gevolgen hebben voor het psychisch en lichamelijk welzijn, relaties, werk en het verdere leven van slachtoffers. In ernstige situaties kunnen de gevolgen zelfs leiden tot suïcidaliteit, ernstige traumaklachten en langdurige beperkingen.
In Nederland hebben naar schatting 80.000 tot 160.000 mensen een Narcistische Persoonlijkheidsstoornis (NPS). Dit is een schatting; er is geen actuele Nederlandse registratie die het exacte aantal bevestigt. Het werkelijke aantal kan hoger liggen omdat NPS niet altijd wordt herkend of officieel wordt vastgesteld.
Het aantal mensen dat slachtoffer is of is geweest van narcistisch misbruik ligt waarschijnlijk veel hoger. Voor Nederland wordt een schatting van ongeveer 800.000 slachtoffers genoemd. Ook dit is geen officieel geregistreerd aantal, veel narcistisch misbruik blijft verborgen.
Een narcist kan naar de buitenwereld juist vriendelijk, behulpzaam, charmant en liefdevol overkomen. De buitenwereld ziet daarom vaak niet wat zich werkelijk afspeelt. Slachtoffers zien vaak niet dat ze in een narcistische relatie zitten. Het afstoten en daarna weer aantrekken van een slachtoffer, bijvoorbeeld door love bombing en devaluatie, kan een verwarrende en sterke emotionele band creëren. De afwisseling tussen een goede en slechte fase kan steeds opnieuw hoop geven dat de persoon van vroeger terugkomt.
Narcistische relaties kunnen voorkomen tussen partners, tussen ouder en kind, binnen andere familieverhoudingen en ook op het werk. Het kan jaren of zelfs tientallen jaren duren voordat iemand begrijpt wat er werkelijk gebeurt.
Je ziet het pas als je het door hebt.
Bij narcistisch misbruik kan een sterke emotionele band ontstaan tussen slachtoffer en pleger. Traumabinding kan daarbij een rol spelen. Periodes van spanning, angst of misbruik kunnen worden afgewisseld met aandacht, liefde, excuses of verzoening. Daardoor kan het voor een slachtoffer bijzonder moeilijk worden om afstand te nemen, zelfs wanneer de relatie schadelijk is. Een slachtoffer kan daarnaast te maken krijgen met:
De buitenwereld ziet vaak een andere kant
De narcist is voor de buitenwereld vaak moeilijk te herkennen. Juist doordat iemand zich naar anderen aardig, vriendelijk en charmant kan presenteren, wordt het slachtoffer vaak niet geloofd en krijgt het weinig erkenning of steun. Familie, vrienden en andere omstanders zien vaak niet wat er achter de voordeur gebeurt, omdat zij vooral de ‘goede’ kant van de narcist zien. Het slachtoffer kan daardoor steeds meer aan zichzelf gaan twijfelen en uiteindelijk zelfs gaan geloven dat de negatieve voorstelling van de narcist klopt.
Ook het slachtoffer zelf kan lange tijd niet begrijpen wat er gebeurt. Door manipulatie en gaslighting kan iemand steeds meer aan zichzelf gaan twijfelen. Het zelfbeeld kan sterk verslechteren en het kan steeds moeilijker worden om de eigen gevoelens, herinneringen en waarnemingen te vertrouwen.
Als de bekende wereld de veilige wereld wordt
Sommige slachtoffers blijven jarenlang in deze situatie. Soms duurt het tot ver in de volwassenheid voordat iemand beseft wat er is gebeurd. Wanneer het slachtoffer uiteindelijk afstand probeert te nemen, kunnen nieuwe contacten of relaties juist beangstigend zijn. De bekende situatie kan ondanks alles vertrouwd en veiliger voelen dan het onbekende.
De narcist kan anderen inzetten
Ook voor familie en omstanders kan het moeilijk zijn om door de buitenkant van de narcist heen te kijken. Wanneer iemand de narcist doorziet, kan die persoon zelf doelwit worden van uitsluiting, leugens, manipulatie of beschuldigingen. Soms worden zelfs andere mensen of instanties bij het conflict betrokken. Narcisten schuwen het soms niet om valse of ongefundeerde aangiften te doen. Dat gebeurt niet altijd rechtstreeks, maar soms via anderen die voor de narcist worden ingezet, ook wel ‘flying monkeys’ genoemd.
Bij proxy abuse gebruikt de narcist andere mensen om het slachtoffer te beïnvloeden, controleren, intimideren of schade toe te brengen. Dit kunnen familieleden, vrienden, collega's, kinderen of soms zelfs professionals en instanties zijn. De narcist hoeft het gedrag niet zelf uit te voeren; anderen worden bewust of onbewust ingezet om de doelen van de narcist te bereiken. Dit kan het voor het slachtoffer extra moeilijk maken om te herkennen waar de beïnvloeding vandaan komt. Ook kunnen meerdere mensen dezelfde verhalen over het slachtoffer gaan vertellen, waardoor de narcist naar buiten toe geloofwaardiger lijkt. Soms gebruikt de narcist voor proxy abuse ook het slachtoffer.
Een wereld waarin iedereen op zijn eigen eiland zit
Voor het slachtoffer kan daardoor een steeds kleinere leefwereld ontstaan. Contact met familie en vrienden wordt steeds moeilijker of valt weg. Binnen een gezin kunnen mensen tegen elkaar worden uitgespeeld en kunnen verschillende verhalen worden verteld. Iedereen zit op een eigen eiland en de narcist houdt hen van elkaar gescheiden door ieder een aangepast verhaal te vertellen. Onderling kan de narcist zelfs ernstige beschuldigingen gebruiken om angst te zaaien en ervoor te zorgen dat mensen geen contact met elkaar hebben. Angst en onzekerheid houden de situatie vervolgens in stand.
Institutionele gaslighting
Ook wanneer een slachtoffer uiteindelijk hulp zoekt, kan het probleem blijven bestaan. Politie, hulpverlening, jeugdzorg, Veilig Thuis, gemeenten of andere instanties herkennen narcistisch misbruik niet altijd. Een slachtoffer kan zich daardoor niet gehoord of zelfs gewantrouwd voelen. Dit kan de verwarring, machteloosheid, stress en isolatie verder vergroten. Dit wordt ook wel institutionele gaslighting genoemd. Dit kan onder andere worden veroorzaakt doordat:
Wanneer een slachtoffer hierdoor opnieuw niet wordt gehoord of serieus genomen, kan sprake zijn van secundaire victimisatie. Het oorspronkelijke leed wordt dan verder verergerd en herstel kan nog moeilijker worden.
Slachtoffers hebben vaak al weinig kracht, een laag zelfbeeld en verschillende klachten die het dagelijks functioneren kunnen beperken. Door isolatie is steun van familie en omstanders soms nauwelijks aanwezig. Van buitenaf kan het daardoor lijken alsof iemand zich bij de situatie neerlegt, terwijl er in werkelijkheid sprake kan zijn van angst, controle en machteloosheid.
Voor politie, hulpverlening en andere instanties is het daarom belangrijk om signalen serieus te nemen, goed wederhoor te doen en niet alleen af te gaan op het verhaal of het gedrag van één persoon. Rode vlaggen zijn niet altijd direct zichtbaar, zeker wanneer een slachtoffer uit angst of controle weinig vertelt. Bovendien zegt één rode vlag niet veel, het gaat erom het patroon te herkennen.
Als de narcist ook de hulpverlening beïnvloedt
Ook hulpverlening kan door de narcist worden beïnvloed of geblokkeerd. Een narcist kan naar buiten toe juist de indruk wekken het slachtoffer te helpen en te steunen, terwijl ondertussen wordt voorkomen dat de werkelijke situatie zichtbaar wordt. Hierdoor kan een slachtoffer soms al meerdere hulpverleners hebben gezien zonder dat de kern van het probleem wordt herkend.
Macht, geld, seks en controle
Narcistisch gedrag draait vaak om macht, controle, aandacht en het beschermen van het eigen zelfbeeld. Dat kan zich uiten in manipulatie, gaslighting, liegen, schuld omdraaien, isoleren, controleren en het uitbuiten van anderen. Macht, geld, seks en controle kunnen daarbij belangrijke middelen worden.
Controle kan ver gaan
Denk bijvoorbeeld aan het controleren van bankrekeningen, telefoon, e-mail en sociale media. In sommige situaties kan ook sprake zijn van stalking, het plaatsen van apparatuur om iemand te controleren of het inschakelen van anderen om informatie over het slachtoffer te verzamelen. Het gedrag kan zeer geraffineerd zijn. Door kleine verdraaiingen van de waarheid kan een verhaal geloofwaardig lijken wanneer de feitelijke details niet worden gecontroleerd. Een slachtoffer kan daardoor steeds meer de versie van de narcist gaan overnemen en het vertrouwen in de eigen waarneming verliezen.
Narcisme en de wet
Psychisch geweld kan ernstige gevolgen hebben. De juridische positie van psychische mishandeling is echter complex. Op 30 juni 2026 heeft de Hoge Raad bepaald dat psychische mishandeling zonder fysiek aspect onder de huidige wetgeving niet strafbaar is als ‘mishandeling’ in de zin van artikel 300 van het Wetboek van Strafrecht. Het Openbaar Ministerie had cassatieberoep ingesteld in een zaak.
Belangrijk is ook het Verdrag van Istanbul. Dit is een verdrag van de Raad van Europa over het voorkomen en bestrijden van geweld tegen vrouwen en huiselijk geweld. Nederland heeft het verdrag in 2015 geratificeerd; voor Nederland is het sinds 1 maart 2016 van kracht. Het verdrag verplicht landen onder meer om geweld te voorkomen, slachtoffers te beschermen en hulp en ondersteuning beschikbaar te maken. Het gaat daarbij ook om psychisch geweld, stalking en andere vormen van huiselijk geweld. Het verdrag vraagt daarnaast om deskundige professionals en een effectieve aanpak van geweld. Juist bij narcistisch misbruik en dwingende controle is dit belangrijk, omdat het geweld vaak verborgen blijft en niet altijd direct als zodanig wordt herkend.
Er ligt inmiddels een wetsvoorstel om psychisch geweld afzonderlijk strafbaar te stellen. Dit wetsvoorstel is nog niet definitief en bevindt zich in de consultatiefase. De verdere behandeling en uiteindelijke wetgeving moeten nog volgen. Bij situaties waarin mogelijk sprake is van strafbare feiten, kunnen berichten, e-mails, documenten, gespreksopnames en andere relevante informatie belangrijk zijn om te bewaren.
Kenmerken bij NPS
Bij een dader met NPS, zeker wanneer sprake is van psychisch of relationeel misbruik, kunnen onder andere de volgende kenmerken voorkomen:
Kenmerken en klachten bij slachtoffers
Er bestaat geen officiële diagnose “NPS” voor slachtoffers. Slachtoffers van langdurig narcistisch misbruik kunnen verschillende psychische en lichamelijke klachten ontwikkelen. Sommige lichamelijke klachten kunnen blijvend worden.
Psychische klachten kunnen zijn:
NPS is een persoonlijkheidsstoornis die alleen door een bevoegde professional kan worden vastgesteld. In de praktijk is het moeilijk om iemand met NPS voor diagnostiek of behandeling te bereiken omdat de narcist meestal zelf geen probleem ziet of geen hulp zoekt. De kenmerken van de dader beschrijven een relatief stabiel gedragspatroon.
De klachten van een slachtoffer zijn meestal het gevolg van langdurige psychische belasting, stress en/of trauma. Het zijn doorgaans reacties op wat iemand heeft meegemaakt en kunnen met passende hulp en voldoende veiligheid geheel of gedeeltelijk herstellen.
Een omvangrijk probleem
Narcisme is nog relatief onbekend, terwijl de gevolgen voor slachtoffers zeer ernstig en soms langdurig zijn. Narcistisch misbruik kan grote gevolgen hebben voor het psychisch en lichamelijk welzijn, relaties, werk en het verdere leven van slachtoffers. In ernstige situaties kunnen de gevolgen zelfs leiden tot suïcidaliteit, ernstige traumaklachten en langdurige beperkingen.
In Nederland hebben naar schatting 80.000 tot 160.000 mensen een Narcistische Persoonlijkheidsstoornis (NPS). Dit is een schatting; er is geen actuele Nederlandse registratie die het exacte aantal bevestigt. Het werkelijke aantal kan hoger liggen omdat NPS niet altijd wordt herkend of officieel wordt vastgesteld.
Het aantal mensen dat slachtoffer is of is geweest van narcistisch misbruik ligt waarschijnlijk veel hoger. Voor Nederland wordt een schatting van ongeveer 800.000 slachtoffers genoemd. Ook dit is geen officieel geregistreerd aantal, veel narcistisch misbruik blijft verborgen.
Een narcist kan naar de buitenwereld juist vriendelijk, behulpzaam, charmant en liefdevol overkomen. De buitenwereld ziet daarom vaak niet wat zich werkelijk afspeelt. Slachtoffers zien vaak niet dat ze in een narcistische relatie zitten. Het afstoten en daarna weer aantrekken van een slachtoffer, bijvoorbeeld door love bombing en devaluatie, kan een verwarrende en sterke emotionele band creëren. De afwisseling tussen een goede en slechte fase kan steeds opnieuw hoop geven dat de persoon van vroeger terugkomt.
Narcistische relaties kunnen voorkomen tussen partners, tussen ouder en kind, binnen andere familieverhoudingen en ook op het werk. Het kan jaren of zelfs tientallen jaren duren voordat iemand begrijpt wat er werkelijk gebeurt.
Je ziet het pas als je het door hebt.
Bij narcistisch misbruik kan een sterke emotionele band ontstaan tussen slachtoffer en pleger. Traumabinding kan daarbij een rol spelen. Periodes van spanning, angst of misbruik kunnen worden afgewisseld met aandacht, liefde, excuses of verzoening. Daardoor kan het voor een slachtoffer bijzonder moeilijk worden om afstand te nemen, zelfs wanneer de relatie schadelijk is. Een slachtoffer kan daarnaast te maken krijgen met:
- controle
- isolatie
- manipulatie
- financiële afhankelijkheid
- fysiek geweld
- seksueel misbruik
- stalking
De buitenwereld ziet vaak een andere kant
De narcist is voor de buitenwereld vaak moeilijk te herkennen. Juist doordat iemand zich naar anderen aardig, vriendelijk en charmant kan presenteren, wordt het slachtoffer vaak niet geloofd en krijgt het weinig erkenning of steun. Familie, vrienden en andere omstanders zien vaak niet wat er achter de voordeur gebeurt, omdat zij vooral de ‘goede’ kant van de narcist zien. Het slachtoffer kan daardoor steeds meer aan zichzelf gaan twijfelen en uiteindelijk zelfs gaan geloven dat de negatieve voorstelling van de narcist klopt.
Ook het slachtoffer zelf kan lange tijd niet begrijpen wat er gebeurt. Door manipulatie en gaslighting kan iemand steeds meer aan zichzelf gaan twijfelen. Het zelfbeeld kan sterk verslechteren en het kan steeds moeilijker worden om de eigen gevoelens, herinneringen en waarnemingen te vertrouwen.
Als de bekende wereld de veilige wereld wordt
Sommige slachtoffers blijven jarenlang in deze situatie. Soms duurt het tot ver in de volwassenheid voordat iemand beseft wat er is gebeurd. Wanneer het slachtoffer uiteindelijk afstand probeert te nemen, kunnen nieuwe contacten of relaties juist beangstigend zijn. De bekende situatie kan ondanks alles vertrouwd en veiliger voelen dan het onbekende.
De narcist kan anderen inzetten
Ook voor familie en omstanders kan het moeilijk zijn om door de buitenkant van de narcist heen te kijken. Wanneer iemand de narcist doorziet, kan die persoon zelf doelwit worden van uitsluiting, leugens, manipulatie of beschuldigingen. Soms worden zelfs andere mensen of instanties bij het conflict betrokken. Narcisten schuwen het soms niet om valse of ongefundeerde aangiften te doen. Dat gebeurt niet altijd rechtstreeks, maar soms via anderen die voor de narcist worden ingezet, ook wel ‘flying monkeys’ genoemd.
Bij proxy abuse gebruikt de narcist andere mensen om het slachtoffer te beïnvloeden, controleren, intimideren of schade toe te brengen. Dit kunnen familieleden, vrienden, collega's, kinderen of soms zelfs professionals en instanties zijn. De narcist hoeft het gedrag niet zelf uit te voeren; anderen worden bewust of onbewust ingezet om de doelen van de narcist te bereiken. Dit kan het voor het slachtoffer extra moeilijk maken om te herkennen waar de beïnvloeding vandaan komt. Ook kunnen meerdere mensen dezelfde verhalen over het slachtoffer gaan vertellen, waardoor de narcist naar buiten toe geloofwaardiger lijkt. Soms gebruikt de narcist voor proxy abuse ook het slachtoffer.
Een wereld waarin iedereen op zijn eigen eiland zit
Voor het slachtoffer kan daardoor een steeds kleinere leefwereld ontstaan. Contact met familie en vrienden wordt steeds moeilijker of valt weg. Binnen een gezin kunnen mensen tegen elkaar worden uitgespeeld en kunnen verschillende verhalen worden verteld. Iedereen zit op een eigen eiland en de narcist houdt hen van elkaar gescheiden door ieder een aangepast verhaal te vertellen. Onderling kan de narcist zelfs ernstige beschuldigingen gebruiken om angst te zaaien en ervoor te zorgen dat mensen geen contact met elkaar hebben. Angst en onzekerheid houden de situatie vervolgens in stand.
Institutionele gaslighting
Ook wanneer een slachtoffer uiteindelijk hulp zoekt, kan het probleem blijven bestaan. Politie, hulpverlening, jeugdzorg, Veilig Thuis, gemeenten of andere instanties herkennen narcistisch misbruik niet altijd. Een slachtoffer kan zich daardoor niet gehoord of zelfs gewantrouwd voelen. Dit kan de verwarring, machteloosheid, stress en isolatie verder vergroten. Dit wordt ook wel institutionele gaslighting genoemd. Dit kan onder andere worden veroorzaakt doordat:
- professionals weinig kennis hebben van dwingende controle, psychisch geweld en narcistische dynamieken;
- narcistisch misbruik vaak geen zichtbare lichamelijke sporen achterlaat;
- slachtoffers door langdurige gaslighting onzeker of inconsistent kunnen overkomen;
- het slachtoffer emotioneel kan reageren terwijl de pleger rustig, beheerst en overtuigend overkomt;
- de pleger vaak al een zorgvuldig opgebouwd positief imago heeft en vriendelijk en charmant overkomt.
Wanneer een slachtoffer hierdoor opnieuw niet wordt gehoord of serieus genomen, kan sprake zijn van secundaire victimisatie. Het oorspronkelijke leed wordt dan verder verergerd en herstel kan nog moeilijker worden.
Slachtoffers hebben vaak al weinig kracht, een laag zelfbeeld en verschillende klachten die het dagelijks functioneren kunnen beperken. Door isolatie is steun van familie en omstanders soms nauwelijks aanwezig. Van buitenaf kan het daardoor lijken alsof iemand zich bij de situatie neerlegt, terwijl er in werkelijkheid sprake kan zijn van angst, controle en machteloosheid.
Voor politie, hulpverlening en andere instanties is het daarom belangrijk om signalen serieus te nemen, goed wederhoor te doen en niet alleen af te gaan op het verhaal of het gedrag van één persoon. Rode vlaggen zijn niet altijd direct zichtbaar, zeker wanneer een slachtoffer uit angst of controle weinig vertelt. Bovendien zegt één rode vlag niet veel, het gaat erom het patroon te herkennen.
Als de narcist ook de hulpverlening beïnvloedt
Ook hulpverlening kan door de narcist worden beïnvloed of geblokkeerd. Een narcist kan naar buiten toe juist de indruk wekken het slachtoffer te helpen en te steunen, terwijl ondertussen wordt voorkomen dat de werkelijke situatie zichtbaar wordt. Hierdoor kan een slachtoffer soms al meerdere hulpverleners hebben gezien zonder dat de kern van het probleem wordt herkend.
Macht, geld, seks en controle
Narcistisch gedrag draait vaak om macht, controle, aandacht en het beschermen van het eigen zelfbeeld. Dat kan zich uiten in manipulatie, gaslighting, liegen, schuld omdraaien, isoleren, controleren en het uitbuiten van anderen. Macht, geld, seks en controle kunnen daarbij belangrijke middelen worden.
Controle kan ver gaan
Denk bijvoorbeeld aan het controleren van bankrekeningen, telefoon, e-mail en sociale media. In sommige situaties kan ook sprake zijn van stalking, het plaatsen van apparatuur om iemand te controleren of het inschakelen van anderen om informatie over het slachtoffer te verzamelen. Het gedrag kan zeer geraffineerd zijn. Door kleine verdraaiingen van de waarheid kan een verhaal geloofwaardig lijken wanneer de feitelijke details niet worden gecontroleerd. Een slachtoffer kan daardoor steeds meer de versie van de narcist gaan overnemen en het vertrouwen in de eigen waarneming verliezen.
Narcisme en de wet
Psychisch geweld kan ernstige gevolgen hebben. De juridische positie van psychische mishandeling is echter complex. Op 30 juni 2026 heeft de Hoge Raad bepaald dat psychische mishandeling zonder fysiek aspect onder de huidige wetgeving niet strafbaar is als ‘mishandeling’ in de zin van artikel 300 van het Wetboek van Strafrecht. Het Openbaar Ministerie had cassatieberoep ingesteld in een zaak.
Belangrijk is ook het Verdrag van Istanbul. Dit is een verdrag van de Raad van Europa over het voorkomen en bestrijden van geweld tegen vrouwen en huiselijk geweld. Nederland heeft het verdrag in 2015 geratificeerd; voor Nederland is het sinds 1 maart 2016 van kracht. Het verdrag verplicht landen onder meer om geweld te voorkomen, slachtoffers te beschermen en hulp en ondersteuning beschikbaar te maken. Het gaat daarbij ook om psychisch geweld, stalking en andere vormen van huiselijk geweld. Het verdrag vraagt daarnaast om deskundige professionals en een effectieve aanpak van geweld. Juist bij narcistisch misbruik en dwingende controle is dit belangrijk, omdat het geweld vaak verborgen blijft en niet altijd direct als zodanig wordt herkend.
Er ligt inmiddels een wetsvoorstel om psychisch geweld afzonderlijk strafbaar te stellen. Dit wetsvoorstel is nog niet definitief en bevindt zich in de consultatiefase. De verdere behandeling en uiteindelijke wetgeving moeten nog volgen. Bij situaties waarin mogelijk sprake is van strafbare feiten, kunnen berichten, e-mails, documenten, gespreksopnames en andere relevante informatie belangrijk zijn om te bewaren.
Kenmerken bij NPS
Bij een dader met NPS, zeker wanneer sprake is van psychisch of relationeel misbruik, kunnen onder andere de volgende kenmerken voorkomen:
- grootheidsgevoel;
- sterke behoefte aan bewondering;
- gebrek aan empathie;
- manipulatie, zoals gaslighting, liegen en schuld omdraaien;
- controlerend en dominant gedrag;
- jaloezie en bezitterigheid;
- isoleren van het slachtoffer;
- intimidatie, dreiging of woede bij tegenspraak;
- weigeren verantwoordelijkheid te nemen;
- uitbuiten van anderen voor eigen voordeel.
Kenmerken en klachten bij slachtoffers
Er bestaat geen officiële diagnose “NPS” voor slachtoffers. Slachtoffers van langdurig narcistisch misbruik kunnen verschillende psychische en lichamelijke klachten ontwikkelen. Sommige lichamelijke klachten kunnen blijvend worden.
Psychische klachten kunnen zijn:
- twijfelen aan zichzelf en de eigen waarneming;
- laag zelfbeeld en verlies van zelfvertrouwen;
- angst, spanning en voortdurende alertheid;
- schuld- en schaamtegevoelens;
- moeite met grenzen stellen;
- emotionele uitputting en vermoeidheid;
- concentratie- en geheugenproblemen;
- sociale terugtrekking en eenzaamheid;
- somberheid of depressieve klachten;
- dissociatie;
- slaapproblemen en nachtmerries;
- PTSS of CPTSS bij langdurig of ernstig psychisch misbruik.
- hartkloppingen en hartritmestoornissen;
- hoge bloeddruk;
- andere hart- en vaatproblemen;
- chronische spierspanning en spierpijn;
- chronische pijnklachten;
- fibromyalgie;
- maag- en darmklachten;
- prikkelbare darmklachten;
- hoofdpijn en migraine;
- duizeligheid;
- FNS/FND (functionele neurologische klachten);
- allergieën of verergering van allergische klachten;
- verstoring van het immuunsysteem;
- verhoogde ontstekingsgevoeligheid;
- auto-immuunziekten;
- type 2 diabetes (diabetes mellitus type 2);
- hormonale en andere stressgerelateerde ontregelingen;
NPS is een persoonlijkheidsstoornis die alleen door een bevoegde professional kan worden vastgesteld. In de praktijk is het moeilijk om iemand met NPS voor diagnostiek of behandeling te bereiken omdat de narcist meestal zelf geen probleem ziet of geen hulp zoekt. De kenmerken van de dader beschrijven een relatief stabiel gedragspatroon.
De klachten van een slachtoffer zijn meestal het gevolg van langdurige psychische belasting, stress en/of trauma. Het zijn doorgaans reacties op wat iemand heeft meegemaakt en kunnen met passende hulp en voldoende veiligheid geheel of gedeeltelijk herstellen.