Wanneer seks wordt gebruikt voor macht en controle
Seksueel misbruik wordt vaak geassocieerd met situaties waarin iemand zonder toestemming seksuele handelingen moet ondergaan. Binnen een relatie of gezin kan seksueel grensoverschrijdend gedrag echter ook veel subtieler verlopen. Wanneer dit samengaat met sterke narcistische trekken, kan seks worden gebruikt als middel om macht, controle, bevestiging of afhankelijkheid te creëren. Het is belangrijk om daarbij een duidelijk onderscheid te maken: niet iedere persoon met narcistische trekken pleegt seksueel misbruik en seksueel misbruik is niet uitsluitend verbonden aan narcisme. Narcistische kenmerken kunnen echter wel onderdeel zijn van een patroon waarin de grenzen, gevoelens en autonomie van een ander structureel worden genegeerd.
Seks zonder toestemming
Toestemming betekent dat iemand uit vrije wil instemt met seksuele handelingen. Wanneer iemand onder druk wordt gezet, bang is voor de gevolgen van weigeren, wordt gemanipuleerd of geen werkelijke mogelijkheid heeft om nee te zeggen, is er geen sprake van vrije toestemming. Seksueel grensoverschrijdend gedrag kan bijvoorbeeld bestaan uit:
- Seks afdwingen terwijl de ander duidelijk niet wil.
- Doorgaan nadat iemand heeft aangegeven te willen stoppen.
- Seksuele handelingen afdwingen door dreiging of intimidatie.
- Druk uitoefenen totdat iemand uiteindelijk toegeeft.
- Schuldgevoelens gebruiken om seks af te dwingen.
- Seks gebruiken als voorwaarde voor liefde, aandacht of financiële zekerheid.
- Grenzen negeren of bewust overschrijden.
- Seksuele vernedering of handelingen afdwingen die iemand niet wil.
Seks als middel van controle
Bij een sterk controlerende of narcistische partner kan seks onderdeel worden van een breder patroon van macht en controle. Seks kan bijvoorbeeld worden gebruikt om:
- Macht over de partner uit te oefenen.
- De ander afhankelijk te maken.
- Liefde of waardering te belonen.
- Afwijzing of ongehoorzaamheid te bestraffen.
- Jaloezie op te wekken.
- De partner te vernederen.
- Controle over het lichaam van de ander uit te oefenen.
- Bevestiging van aantrekkelijkheid of belangrijkheid te krijgen.
Manipulatie rond seks
Seksuele manipulatie kan soms moeilijk te herkennen zijn. De druk is niet altijd openlijk. Een partner kan bijvoorbeeld zeggen:
- "Als je echt van me hield, zou je het doen."
- "Iedere normale partner doet dit."
- "Je laat me altijd in de steek."
- "Dan zoek ik wel iemand die het wel wil."
- "Na alles wat ik voor jou doe, kun je dit toch wel doen?"
Seksuele vernedering en grensoverschrijding
Sommige slachtoffers krijgen niet alleen te maken met ongewenste seks, maar ook met seksuele vernedering. Dit kan bijvoorbeeld bestaan uit het belachelijk maken van het lichaam, seksuele voorkeuren of prestaties van het slachtoffer. Ook het vergelijken van een partner met anderen, het bewust creëren van seksuele onzekerheid of het gebruiken van seks als middel om iemand klein te maken kan zeer schadelijk zijn. Het gaat hierbij niet om één vervelende opmerking, maar om een patroon waarin seksualiteit wordt gebruikt om macht uit te oefenen of het zelfbeeld van de ander te beschadigen.
Waarom slachtoffers het soms moeilijk herkennen
Seksueel misbruik binnen een relatie wordt niet altijd direct als misbruik herkend. Veel mensen denken dat seks binnen een relatie vanzelfsprekend is of dat een partner recht heeft op seks. Daarnaast kunnen slachtoffers zichzelf vertellen:
- "Ik had uiteindelijk toch ja gezegd."
- "Ik had misschien duidelijker nee moeten zeggen."
- "Hij of zij is mijn partner."
- "Het was maar één keer."
- "Misschien stelde ik me aan."
Wanneer herinneringen pas veel later naar boven komen
Sommige slachtoffers herinneren zich pas jaren later dat zij seksueel zijn misbruikt. Soms komt een herinnering plotseling naar boven, terwijl in andere gevallen losse herinneringen of gevoelens pas later met elkaar in verband worden gebracht. Dit kan voor het slachtoffer zelf zeer verwarrend zijn: "Hoe kan ik dit nu pas herinneren?" Ook voor familie en andere mensen in de omgeving kan het moeilijk te begrijpen zijn dat iemand het misbruik pas veel later vertelt. Schaamte, angst, loyaliteit, afhankelijkheid en traumareacties kunnen ertoe bijdragen dat iemand lange tijd niet over het misbruik spreekt of zich bepaalde gebeurtenissen moeilijk kan herinneren. Een late herinnering of late onthulling betekent niet automatisch dat alle details van een herinnering vaststaan. Geheugen is niet perfect en kan in de loop van de tijd veranderen. Daarom is het belangrijk om zulke ervaringen serieus te nemen, maar er tegelijkertijd zorgvuldig mee om te gaan en geen herinneringen in te vullen of te sturen.
De relatie met traumabinding
Wanneer seksuele nabijheid wordt afgewisseld met afwijzing, vernedering, liefde, excuses en opnieuw spanning, kan een sterke emotionele binding ontstaan. Bij sommige slachtoffers speelt daarbij traumabinding een rol. Het slachtoffer kan de persoon die het pijn doet tegelijkertijd missen, verlangen naar erkenning of hopen dat de liefdevolle persoon uit het begin terugkomt. Dat kan het extra moeilijk maken om te erkennen dat er sprake was van seksueel grensoverschrijdend gedrag. Het hebben van gevoelens voor iemand die grenzen heeft overschreden, betekent niet dat het gedrag daardoor acceptabel was.
Seksueel misbruik door een narcistische ouder
Seksueel misbruik kan ook voorkomen binnen gezinnen. Wanneer een ouder zijn of haar kind seksueel misbruikt, is er sprake van een ernstige vorm van kindermishandeling en machtsmisbruik. Een kind is volledig afhankelijk van de ouder en kan zich daardoor vaak niet verzetten of aan de situatie onttrekken. Ook kan een ouder het kind door manipulatie, geheimhouding, dreiging of schuldgevoelens ervan weerhouden om over het misbruik te vertellen. De gevolgen kunnen langdurig zijn en kunnen doorwerken in het zelfbeeld, vertrouwen, relaties, seksualiteit en gevoel van veiligheid.
Mogelijke gevolgen voor slachtoffers
Seksueel misbruik kan grote gevolgen hebben voor zowel lichaam als geest. Mogelijke gevolgen zijn:
- Schaamte en schuldgevoelens.
- Angst en paniek.
- Zelftwijfel.
- Depressieve klachten.
- Problemen met vertrouwen.
- Problemen met intimiteit en seksualiteit.
- Een negatief lichaamsbeeld.
- Dissociatieve klachten.
- Slaapproblemen.
- Chronische stress.
- PTSS of CPTSS.
- Moeite met grenzen stellen.
Seksueel misbruik en narcistisch misbruik kunnen samengaan
Seksueel misbruik en narcistisch misbruik zijn niet hetzelfde. Narcistisch misbruik gaat vooral over patronen van manipulatie, controle, emotionele uitbuiting en het ondermijnen van de ander. Seksueel misbruik gaat over seksuele handelingen of gedrag waarbij de vrije wil, grenzen of seksuele autonomie van iemand worden geschonden. De twee kunnen echter binnen dezelfde relatie of gezinssituatie voorkomen. In dat geval kan het slachtoffer tegelijkertijd te maken hebben met psychische manipulatie, dwingende controle en seksueel grensoverschrijdend gedrag.
Het ligt niet aan het slachtoffer
Een belangrijk inzicht voor slachtoffers is dat verantwoordelijkheid altijd ligt bij degene die de grens overschrijdt. Het slachtoffer is niet verantwoordelijk voor het gedrag van de pleger. Ook niet wanneer het slachtoffer eerder seks heeft gehad met die persoon, van die persoon heeft gehouden, uiteindelijk heeft toegegeven onder druk of lange tijd niet heeft beseft wat er gebeurde. Een relatie, huwelijk of eerdere toestemming geeft niemand het recht om seksuele grenzen te negeren.
Herkenning kan een eerste stap zijn
Seksueel misbruik kan lange tijd verborgen blijven, zeker wanneer het onderdeel is van een groter patroon van manipulatie, afhankelijkheid en controle. Herkenning kan daarom een belangrijke eerste stap zijn. Het kan helpen om niet alleen naar afzonderlijke gebeurtenissen te kijken, maar ook naar het bredere patroon:
- Was er sprake van vrije toestemming?
- Werden grenzen gerespecteerd?
- Kon je daadwerkelijk nee zeggen zonder angst voor gevolgen?
- Was seks wederzijds en vrijwillig, of werd seks gebruikt om macht over jou uit te oefenen?