Een overtuigende buitenkant
Veel slachtoffers van narcistisch misbruik lopen vroeg of laat tegen dezelfde frustratie aan: de narcist lijkt door anderen sneller geloofd te worden dan zijzelf. Familieleden, vrienden, collega's, hulpverleners en soms ook instanties kiezen de kant van de narcist, terwijl het slachtoffer degene is die de gevolgen van het misbruik draagt. Dit kan zeer pijnlijk zijn en leiden tot extra gevoelens van machteloosheid en zelftwijfel. Een belangrijke reden is dat mensen met sterke narcistische veel aandacht kunnen besteden aan hun imago. Zij kunnen zichzelf aantrekkelijk, sympathiek, deskundig, succesvol of betrouwbaar presenteren. Hierdoor ontstaat een positief beeld dat moeilijk te doorbreken is.
Eigenschappen die vertrouwen kunnen wekken
Mensen met sterke narcistische trekken kunnen eigenschappen laten zien die in eerste instantie positief worden beoordeeld, zoals:
- Charisma.
- Zelfvertrouwen.
- Sociale vaardigheden.
- Overtuigingskracht.
- Vlotte communicatie.
- Ambitie.
- Leiderschap.
Het verschil tussen de buitenkant en de werkelijkheid
Bij narcistisch misbruik kan een groot verschil bestaan tussen hoe iemand zich tegenover de buitenwereld presenteert en hoe diezelfde persoon zich binnen een relatie of gezin gedraagt. De omgeving ziet bijvoorbeeld een vriendelijke en behulpzame ouder, collega of partner, terwijl het slachtoffer achter gesloten deuren te maken krijgt met manipulatie, vernedering, controle of gaslighting. Omdat dit gedrag vaak niet zichtbaar is voor anderen, kan het positieve beeld van de pleger lange tijd blijven bestaan.
Waarom het slachtoffer soms minder geloofwaardig lijkt
Slachtoffers bevinden zich vaak in een veel moeilijkere positie. Langdurig narcistisch misbruik kan leiden tot:
- Angst.
- Stress.
- Vermoeidheid.
- Zelftwijfel.
- Concentratieproblemen.
- Emotionele reacties.
- Verwarring.
Het slachtoffer vertelt vaak een ingewikkeld verhaal
Narcistisch misbruik bestaat vaak uit een groot aantal gebeurtenissen die afzonderlijk misschien klein lijken, maar samen een schadelijk patroon vormen. Gaslighting, manipulatie, vernedering, schuldinductie, isolatie en dwingende controle zijn niet altijd eenvoudig uit te leggen. Het slachtoffer probeert een langdurig en ingewikkeld patroon te beschrijven. De pleger kan daarentegen een eenvoudige en overtuigende verklaring geven waarin belangrijke gebeurtenissen worden weggelaten of anders worden voorgesteld.
Status en reputatie
Ook maatschappelijke status kan invloed hebben op hoe mensen iemand beoordelen. Een persoon met een goede baan, financiële middelen, een hoge positie of veel aanzien binnen een gemeenschap kan sneller als betrouwbaar worden gezien. Dat betekent uiteraard niet dat iemand daardoor automatisch de waarheid spreekt. Toch kan status ervoor zorgen dat uitspraken van de betreffende persoon meer gewicht krijgen. Het slachtoffer kan daardoor het gevoel krijgen niet alleen tegen één persoon te moeten opboksen, maar tegen diens volledige reputatie.
Het halo-effect
Ook het halo-effect kan een rol spelen. Wanneer iemand op één gebied positief wordt beoordeeld, bijvoorbeeld omdat hij succesvol, intelligent of vriendelijk lijkt, nemen mensen soms aan dat die persoon ook op andere gebieden betrouwbaar en eerlijk is. Een positieve eigenschap kan daardoor onbewust het oordeel over andere eigenschappen beïnvloeden. Dit kan het moeilijker maken om signalen van manipulatie of misbruik te herkennen.
Beeldvorming en triangulatie
Binnen narcistische relaties kan daarnaast sprake zijn van technieken zoals triangulatie, flying monkeys en het actief beïnvloeden van de beeldvorming. Door een eigen versie van gebeurtenissen vroegtijdig met anderen te delen, kan een pleger ervoor zorgen dat anderen al een bepaald beeld hebben voordat het slachtoffer zijn of haar verhaal vertelt. Het slachtoffer begint daardoor met een achterstand. Wanneer anderen al overtuigd zijn van een bepaalde versie, kan het moeilijk zijn om daar nog verandering in te brengen.
Secundaire victimisatie
Voor slachtoffers kan dit voelen als een tweede vorm van onrecht. Niet alleen zijn zij geconfronteerd met manipulatie of misbruik, maar vervolgens moeten zij ook nog vechten om serieus genomen te worden. Dit kan leiden tot secundaire victimisatie: extra schade die ontstaat wanneer een slachtoffer niet wordt geloofd, onvoldoende wordt ondersteund of opnieuw wordt geconfronteerd met afwijzing en machteloosheid. De gevolgen kunnen bestaan uit:
- Nog meer zelftwijfel.
- Schaamte.
- Machteloosheid.
- Verlies van vertrouwen in anderen.
- Terughoudendheid om opnieuw hulp te zoeken.
Het is belangrijk te begrijpen dat geloofwaardigheid niet hetzelfde is als waarheid. Iemand kan overtuigend, charmant en zelfverzekerd overkomen en toch schadelijk gedrag vertonen. Omgekeerd kan iemand emotioneel, onzeker of verward overkomen en toch de waarheid spreken. Daarom is het belangrijk om niet alleen te kijken naar wie het rustigst, overtuigendst of meest zelfverzekerd overkomt, maar ook naar het gedrag en de patronen over langere tijd. Bij psychisch geweld, gaslighting en dwingende controle is dat extra belangrijk, omdat deze vormen van misbruik vaak grotendeels buiten het zicht van anderen plaatsvinden.
Kijk verder dan de eerste indruk
Voor slachtoffers kan het belangrijk zijn te beseffen dat hun ervaringen niet minder waar worden doordat anderen ze niet direct begrijpen of geloven. Een positieve reputatie kan ervoor zorgen dat schadelijk gedrag lange tijd verborgen blijft. Maar een eerste indruk vertelt niet het hele verhaal. Juist bij narcistisch misbruik is het daarom belangrijk verder te kijken dan charme, status en uiterlijk vertoon en aandacht te hebben voor terugkerende patronen van gedrag, machtsverhoudingen en de manier waarop iemand met anderen omgaat.
Dat iemand geloofwaardig lijkt, betekent niet automatisch dat hij of zij gelijk heeft. En dat een slachtoffer emotioneel reageert, betekent niet dat zijn of haar ervaringen minder waardevol of minder waar zijn.