Wat is narcisme?
De term narcisme wordt veel gebruikt, maar niet iedereen met narcistische eigenschappen heeft een narcistische persoonlijkheidsstoornis (NPS). Narcistische trekken komen in meer of mindere mate bij veel mensen voor. Er is vooral sprake van problematisch narcistisch gedrag wanneer deze eigenschappen sterk aanwezig zijn en langdurig leiden tot problemen in relaties, werk of het welzijn van anderen. Mensen met sterke narcistische trekken hebben vaak een grote behoefte aan waardering, bewondering en erkenning. Zij willen gezien worden als bijzonder, succesvol, belangrijk of aantrekkelijk. Achter deze buitenkant kan een kwetsbaar zelfbeeld schuilgaan dat voortdurend bevestiging nodig heeft.
Herkenbare kenmerken
Veelvoorkomende kenmerken van sterk narcistisch gedrag zijn:
- Een sterke behoefte aan bewondering en bevestiging.
- Gevoeligheid voor kritiek of afwijzing.
- Moeite met verantwoordelijkheid nemen voor fouten.
- Het regelmatig de schuld geven van anderen.
- Weinig empathie of moeite met het begrijpen van gevoelens van anderen.
- Manipulatief gedrag om invloed of controle te behouden.
- Een sterk gevoel recht te hebben op speciale behandeling.
- Veel bezig zijn met status, succes, uiterlijk of imago.
- Jaloezie op anderen of het idee dat anderen jaloers zijn.
- Moeite met gezonde grenzen en wederzijds respect.
- Moeite met oprechte wederkerigheid in relaties.
- Sterke behoefte om de aandacht of controle te behouden.
Macht, status, geld en uiterlijk
Bij sommige mensen met sterke narcistische trekken spelen macht, status, geld, uiterlijk of maatschappelijk aanzien een belangrijke rol. Deze zaken kunnen worden gebruikt als bevestiging van succes, belangrijkheid of superioriteit. Dat kan zich bijvoorbeeld uiten in:
- Sterke behoefte aan status of aanzien.
- Veel waarde hechten aan luxe of materiële bezittingen.
- Zich voortdurend willen onderscheiden van anderen.
- Veel aandacht besteden aan uiterlijk of imago.
- Succes of prestaties gebruiken om zichzelf belangrijker te voelen.
- Controle willen hebben over anderen of over situaties.
Alcohol, drugs, seks en andere vormen van bevestiging
Bij sommige mensen met sterke narcistische trekken kan er een sterke behoefte bestaan aan externe prikkels of bevestiging. Dat kan zich bijvoorbeeld uiten in:
- Alcoholgebruik.
- Drugs- of ander middelengebruik.
- Seksuele aandacht.
- Veel seksuele contacten.
- Flirten of verleiding.
- Aandacht van meerdere potentiële partners.
- Complimenten en bewondering.
- Voortdurend zoeken naar nieuwe bevestiging.
Openlijk en verborgen narcistisch gedrag
Narcistisch gedrag kan zich op verschillende manieren uiten. Sommige mensen zijn openlijk dominant, arrogant, veeleisend of overtuigd van hun eigen superioriteit. Dit wordt vaak aangeduid als grandioos narcisme.Anderen lijken juist onzeker, gevoelig of snel gekwetst en zoeken voortdurend bevestiging. Dit wordt vaak aangeduid als kwetsbaar of verborgen (covert) narcisme.De manier waarop het gedrag naar buiten komt kan verschillen. De onderliggende problemen met zelfbeeld, erkenning, kritiek en relaties kunnen echter bij beide vormen een rol spelen.
Narcistisch gedrag binnen relaties
Binnen relaties kan narcistisch gedrag zich bijvoorbeeld uiten in:
- Dwingende controle.
- Isolatie van familie of vrienden.
- Grenzen steeds opnieuw overschrijden.
- Gaslighting.
- Schuldinductie.
- Manipulatie.
- Zwijgstraffen.
- Triangulatie.
- Voortdurende kritiek.
- De verantwoordelijkheid voor problemen bij de ander leggen.
De invloed op partners en familie
Een relatie met iemand die langdurig sterk narcistisch gedrag vertoont, kan grote gevolgen hebben. Mensen kunnen bijvoorbeeld:
- Zelfvertrouwen verliezen.
- Voortdurend op hun hoede zijn.
- Zich schuldig voelen.
- Hun eigen gevoelens niet meer vertrouwen.
- Zich sociaal terugtrekken.
- Moeite krijgen met grenzen stellen.
- Psychische of lichamelijke klachten ontwikkelen.
- Traumagerelateerde klachten ontwikkelen.
Kinderen van narcistische ouders
Kinderen kunnen bijzonder kwetsbaar zijn wanneer zij opgroeien in een omgeving waarin controle, manipulatie of emotionele onveiligheid een grote rol spelen. Zij kunnen bijvoorbeeld leren dat liefde afhankelijk is van prestaties, gehoorzaamheid of het voldoen aan de behoeften van een ouder. Mogelijke gevolgen zijn problemen met:
- Zelfvertrouwen.
- Grenzen stellen.
- Eigen behoeften herkennen.
- Vertrouwen.
- Gezonde relaties.
- Omgaan met schuld en verantwoordelijkheid.
Narcisme is niet hetzelfde als een diagnose
Alleen een gekwalificeerde professional kan een narcistische persoonlijkheidsstoornis vaststellen. Niet ieder egoïstisch, dominant, manipulatief of moeilijk persoon heeft NPS.Tegelijkertijd hoeft iemand geen officiële diagnose te hebben om schadelijk gedrag te vertonen. Voor mensen die hiermee te maken hebben, is het daarom vaak belangrijker om te kijken naar het gedrag, het patroon en de gevolgen daarvan dan naar het label.
Waar het uiteindelijk om gaat
Kennis over narcisme kan helpen om gedrag en relatiepatronen beter te herkennen. Het kan ook helpen om eigen ervaringen serieuzer te nemen, grenzen te stellen en eerder hulp of ondersteuning te zoeken.Een diagnose is daarbij niet altijd het belangrijkste. Wanneer sprake is van manipulatie, controle, emotionele onveiligheid of psychisch misbruik, verdienen vooral het gedrag en de gevolgen daarvan aandacht.